Een pijn op een plek linksboven in de buik, onder de ribben, kan afkomstig zijn van twee dicht bij elkaar gelegen maar verschillende organen: de maag en de staart van de alvleesklier. Door hun anatomische ligging kunnen de klachten op elkaar lijken. Het verschil zit in het soort pijn, de relatie met maaltijden en de bijkomende symptomen.
Anatomie van de linker bovenbuik: maag en alvleesklier naast elkaar
De linker bovenbuik is het gebied onder de linker ribbenboog. De maag neemt hier de meeste ruimte in: de grote kromming loopt naar de linkerflank, terwijl de fundus tegen het middenrif omhoog reikt.
De alvleesklier is een retroperitoneaal orgaan (gelegen achter de buikholte). Het uiteinde, de staart van de alvleesklier, ligt direct achter de maag en tegen de milt aan. Deze diepe ligging heeft een direct gevolg: pijn linksboven in de buik die afkomstig is van de alvleesklier straalt vaak uit naar de rug, terwijl maagpijn meestal oppervlakkiger blijft en aan de voorkant wordt gevoeld.
Inzicht in deze anatomische overlap helpt om de kenmerken van de pijn beter te interpreteren. Het verschil zit namelijk in de details van de symptomen.
Maagpijn: brandend gevoel, krampen en een direct verband met maaltijden
Maagpijn uit zich meestal als een brandend gevoel in de bovenbuik of als krampen. De pijn zit in de maagstreek, soms iets meer naar links, en blijft aan de voorkant zonder uit te stralen naar de rug.
Het meest herkenbare kenmerk is de sterke relatie met eten. Afhankelijk van de onderliggende aandoening kan die relatie verschillen:
- Gastritis veroorzaakt een brandend gevoel tijdens of vlak na het eten, vaak verergerd door zuur of gekruid voedsel en alcohol.
- Een maagzweer veroorzaakt pijn die samenhangt met maaltijden. Eten kan de pijn tijdelijk verlichten, waarna die enkele uren later terugkomt.
- Gastro-oesofageale reflux veroorzaakt een opstijgend gevoel achter het borstbeen, dat erger wordt bij liggen of vooroverbuigen.
Een antacidum of protonpompremmer verlicht maagpijn doorgaans binnen enkele dagen. Als een antacidum de pijn duidelijk vermindert, is een maagprobleem waarschijnlijk. Artsen gebruiken deze reactie op de behandeling ook als klinische aanwijzing bij de eerste beoordeling.
Pijn aan de alvleesklier: plotselinge hevige pijn die uitstraalt naar de rug
Pijn die verband houdt met de alvleesklier heeft een heel ander patroon. Bij acute pancreatitis begint de pijn plotseling, wordt die snel hevig en straalt die dwars door de buik naar de rug, alsof de pijn de buik van voor naar achter doorkruist.
Antacida helpen niet tegen deze pijn. Liggen op de rug maakt de pijn erger; vooroverbuigen of de foetushouding aannemen kan de pijn gedeeltelijk verlichten. Deze verlichting door een andere houding is een vaak waargenomen onderscheidend kenmerk.
Bijkomende symptomen van acute pancreatitis
Pijn aan de alvleesklier gaat vaak gepaard met aanhoudend braken dat de pijn niet verlicht. Dat is anders dan bij maagklachten, waarbij misselijkheid soms afneemt na het braken. Ook lichte koorts, een versnelde hartslag en diffuse gevoeligheid van de buik kunnen voorkomen.
De belangrijkste oorzaken van acute pancreatitis zijn galstenen en overmatig alcoholgebruik. Ook als de pijn links wordt gevoeld, wordt er op galstenen onderzocht. Een verplaatste galsteen kan namelijk de alvleeskliergang blokkeren en zo een ontsteking veroorzaken.
Diagnostische criteria: waarom pijn alleen niet voldoende is
De aanbevelingen van het American College of Gastroenterology uit 2024 benadrukken dat voor de diagnose acute pancreatitis minstens twee van de volgende drie criteria nodig zijn: passende buikpijn, pancreasenzymen die meer dan drie keer boven de bovengrens van de laboratoriumwaarde liggen (lipase of amylase) en beeldvorming die op pancreatitis wijst.
Een verhoogde lipasewaarde alleen bevestigt geen pancreatitis. Ook is een CT-scan niet altijd meteen nodig: de ACG-aanbevelingen uit 2024 adviseren een CT-scan alleen als de diagnose onzeker blijft of als de toestand van de patiënt na 48 tot 72 uur niet verbetert.
Bij maagklachten wordt de diagnose vaker gesteld met een bovenste endoscopie (gastroscopie). Daarmee kan het maagslijmvlies rechtstreeks worden bekeken en kan via een biopsie worden onderzocht of er sprake is van een infectie met Helicobacter pylori.
Vergelijkingstabel: maag of alvleesklier
| Kenmerk | Maagpijn | Pijn aan de alvleesklier |
|---|---|---|
| Soort pijn | Brandend gevoel, krampen | Hevige, diepe pijn |
| Uitstraling | Blijft aan de voorkant, soms omhoog naar de borst | Straalt uit naar de rug |
| Relatie met maaltijden | Wordt erger of minder door eten | Weinig invloed van maaltijden |
| Effect van antacida | Vaak verlichting | Geen effect |
| Verlichtende houding | Halfzittende houding (reflux) | Voorovergebogen of foetushouding |
| Belangrijkste onderzoek | Gastroscopie | Lipase in het bloed, CT-scan bij twijfel |
Alarmsignalen: wanneer bel je 15?
Sommige symptomen vereisen dat je direct de SAMU belt. Bloed braken, zwarte ontlasting of plotselinge, doordringende pijn in combinatie met onwel worden: dit kan wijzen op een maag-darmbloeding of ernstige pancreatitis met vaatcomplicaties.
Benauwdheid in combinatie met pijn in de bovenbuik die uitstraalt naar de linkerarm kan wijzen op een hartprobleem. Dat moet als eerste worden uitgesloten, vooral bij mensen ouder dan 50 jaar of met cardiovasculaire risicofactoren.
Ook zonder deze spoedsymptomen is een snelle afspraak met een arts nodig als de pijn langer dan een paar dagen aanhoudt, je ‘s nachts wakker maakt of samengaat met onverklaard gewichtsverlies. De arts bepaalt op basis van het pijnpatroon, de medische voorgeschiedenis en de eerste laboratoriumuitslagen welke onderzoeken nodig zijn. Het is niet nodig om meteen meerdere beeldvormende onderzoeken te laten doen.
